भारतरत्न पुरस्कार

भारत रत्न हा भारतातील सर्वोच्च नागरी सन्मान आहे. हा भारताच्या राष्ट्रपतींकडून प्रतिवर्षी साहित्य, कला, विज्ञान, सामाजिक व सार्वजनिक सेवा आदी क्षेत्रात असामान्य कार्य करणाऱ्या व्यक्तींना प्रदान केला जातो. 

**पुरस्काराचे स्वरूप:

         सुरुवातीला एका सोनेरी पिंपळाच्या पानावर एका बाजूला मधोमध सूर्य प्रतिमा व तिच्याखाली देवनागरी लिपी मध्ये भारतरत्न लिहिलेले शब्द असे पदकाचे स्वरूप होते. नंतर या पदकाचे डिझाईन बदलवून तांब्याने बनवलेल्या पिंपळाच्या पानावर प्लॅटिनियम चा सूर्य बनवला आहे व त्यावर चांदीने ' भारतरत्न ' असे शब्द लिहिलेले आहेत. दुसऱ्या बाजूला देशाचे राष्ट्रीय चिन्ह 'चौमुखी सिंहाची प्रतिमा' अशा प्रकारचे हे पदक आहे. पुरस्कार प्राप्त व्यक्तीला कुठली ही रोख रक्कम किंवा मानधन मिळत नाही.

   **पुरस्काराविषयी काही ठळक बाबी:

  * हा सन्मान देण्यास देशात 1954 पासून सुरुवात झाली. 

  * 1955 पासून पुरस्काराच्या कायद्यात बदल करून मरणोपरांत पुरस्कार देण्यास सुरुवात झाली

    *पदक कोलकत्ता येथील टाकसाळीत तयार केले जाते.                                      

  * एका वर्षांमध्ये जास्तीत जास्त तीन लोकांना हा पुरस्कार देण्यात येतो. याला अपवाद 1999 आहे. 1999 मध्ये चार व्यक्तींना पुरस्कार देण्यात आला.

  * 1977 मध्ये जनता दलाने या पुरस्कारावर बंदी घातली होती, परंतु 1980 मधील इंदिरा गांधी सरकारने पुन्हा पुरस्कार देण्यास सुरुवात केली.

  * 2011 पासून नियमात बदल करून सर्व क्षेत्रांसाठी भारतरत्न पुरस्कार दिला जातो. 

  * आतापर्यंत 48 व्यक्तींना भारतरत्न पुरस्कार प्रदान करण्यात आला आहे.

  * आतापर्यंत एकूण 9 महाराष्ट्रीयन व्यक्तींना भारतरत्न ह्या सर्वोच्च नागरी पुरस्काराने सन्मानित केले आहे.

* भारतरत्न पुरस्कार प्राप्त व्यक्तींमध्ये पाच महिलांचा समावेश आहे.

    1. इंदिरा गांधी -              1971

    2. मदर टेरेसा -               1980

    3. अरुणा असफ अली -  1997

    4. एम एस सुब्बुलक्ष्मी -   1998

    5. लता मंगेशकर -          2001

*भारतरत्न पुरस्कार प्राप्त व्यक्तींमध्ये सहा राष्ट्रपती आहे.

     1. डॉ सर्वपल्ली राधाकृष्ण 1954

     2. डॉ राजेंद्र प्रसाद                  1962

     3. झाकीर हुसेन                      1963

     4. वराहगिरी वेंकट गिरी            1975

     5. डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम  1997

     6. प्रणव मुखर्जी                      2019

*भारतरत्न पुरस्कार प्राप्त व्यक्ती मध्ये सात पंतप्रधानांचा समावेश आहे.

     1. पंडित जवाहरलाल नेहरू   1955

     2. लालबहादूर शास्त्री            1966

     3. इंदिरा गांधी                      1971

     4. मोरारजी देसाई                 1991

     5. रजिव गांधी                      1991

     6. गुलझारीलाल नंदा             1997

     7. अटल बिहारी वाजपेयी      2015

*आतापर्यंत दोन विदेशी सन्माननीय नागरिकांना देखील भारत रत्न पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आलेले आहे.

     1. खान अब्दुल गफार खान  1987

     2. नेल्सन मंडेला                  1990

**पुरस्कार प्राप्त व्यक्तींसाठी विशेष बाबी:

     • भारतात मोफत फर्स्टक्लास विमान व रेल्वे प्रवास.  

     • राज्यसभा व लोकसभेच्या अधिवेशनास हजर राहू शकतात.

     • गणतंत्र प्रजासत्ताक दिवसाचे प्रमुख अतिथी.

     • झेड प्रकारची सेक्युरिटी.

     • टॅक्समधून सुट, पेन्शन 50% .

     • इंडियन ऑर्डर ऑफ प्रिसेडन्स मध्ये सातवे स्थान.

     • त्यांच्या एका नातेवाईकाला सरकारी नोकरी 

••भारतरत्न सन्मानाचे मानकरी•• 

 1. डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन             1954 

 2. सी. राजगोपालचारी                     1954

 3. डॉ. सी. व्ही. रमण                       1954

 4. डॉ. भगवान दास                         1955 

 5. डॉ. मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या            1955 

 6. पं. जवाहरलाल नेहरू                  1955

 7. गोविंद वल्लभ पंत                       1957

 8. डॉ. धोंडो केशव कर्वे                    1958

 9. डॉ. बिधनचंद्र रॉय                        1961

10. पुरुषोत्तम दास टंडन                   1961

11. डॉ. राजेंद्र प्रसाद                        1962

12. डॉ. झाकिर हुसैन                       1963

13. डॉ. पांडुरंग वामन काणे              1963

14. लालबहादूर शास्त्री (मरणोत्तर)   1966

15. इंदिरा गांधी                              1971

16. वराहगिरी वेंकटगिरी                  1975

17. कुमारस्वामी कामराज (मरणोत्तर) 1976

18. मदर टेरेसा                                 1980

19. आचार्य विनोबा भावे (मरणोत्तर) 1983

20. खान अब्दुल गफारखान              1987

21. एम. जी. रामचंद्रन (मरणोत्तर)     1988

22 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (मरणोत्तर) 1990

23.डॉ. नेल्सन मंडेला                        1990

24. वल्लभभाई पटेल (मरणोत्तर)       1991

25. राजीव गांधी (मरणोत्तर)             1991

26. मोरारजी देसाई                          1991

27. मौलाना अबुल कलाम आझाद

 (मरणोत्तर)                                        1992

28. जे. आर. डी. टाटा                      1992

29. सत्यजित रे                                1992

30. अरुणा असफअली (मरणोत्तर)   1997

31. गुलझारीलाल नंदा                      1997

32. सी. सुब्रमण्यम                           1998

33. डॉ ए.पी.जे. अब्दुल कलाम          1998

34. एम. एस. सुब्बलक्ष्मी                   1998

35. जयप्रकाश नारायण (मरणोत्तर)   1999

36.डॉ. अमर्त्य सेन                            1999

37. पंडित रविशंकर                          1999

38. गोपीनाथ बोर्डोलाई (मरणोत्तर)    1999

39. उस्ताद बिस्मिल्ला खाँ               2001

40. लता मंगेशकर                            2001

41. पंडित भीमसेन जोशी                 2008

42. सी. एन.राव                              2014

43. सचिन तेंडुलकर                         2014

44. पंडित मदन मोहन मालवीय        2015

45. अटल बिहारी वाजपेयी              2015 

46. प्रणव मुखर्जी                           2019

47. नानाजी देशमुख                       2019

48. भूपेन हजारिका                        2019

 महाराष्ट्र: एक दृष्टीक्षेप (15 वी जनगणना 2011 )

*एकूण लोकसंख्या - 11,23,74,333

*पुरुष लोकसंख्या - 5,82,43,056

*स्त्री लोकसंख्या - 5,41,31,277

*पुरुष लोकसंख्या प्रमाण - 51.83%

*स्त्री लोकसंख्या प्रमाण - 48.17%

*लोकसंख्येच्या दृष्टीने देशांतील क्रमांक - दुसरा

*ग्रामीण लोकसंख्या प्रमाण - 54.78%

*नागरी लोकसंख्या प्रमाण - 45.23%

*सर्वात कमी लोकसंख्येचा जिल्हा - सिंधुदुर्ग

*सर्वाधिक लोकसंख्येचा जिल्हा - ठाणे

            लोकसंख्येची घनता

*घनता - 365

*लोकसंख्येच्या सर्वाधिक घनतेचा जिल्हा - मुंबई उपनगर                                                                 

*लोकसंख्येच्या सर्वात कमी घनतेचा जिल्हा - गडचिरोली

*अति जास्त घनता (601 पेक्षा जास्त) मुंबई शहर, मुंबई उपनगर, ठाणे, पुणे

*जास्त घनता (451 ते 600)-नागपूर ,कोल्हापूर

*मध्यम घनता (301 ते 450) - नाशिक, सातारा ,जळगाव, अहमदनगर

*विरळ घनता (151 ते 300) धुळे, नगर, बीड, भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर, अमरावती, अकोला, यवतमाळ, हिंगोली, परभणी

*अति विरळ घनता (150 पेक्षा कमी ) गडचिरोली

             लिंग - गुणोत्तर

*स्त्री पुरुष प्रमाण - 929

*स्त्री पुरुष प्रमाण (0ते6 वयोगट) -894

*सर्वाधिक लिंग गुणोत्तराचे जिल्हे - 1.रत्नागिरी                                                             (1122)

                                                 2. सिंधुदुर्ग                                                               (1036)

                                                 3. गोंदिया 

                                                       (996 )

*सर्वात कमी लिंग गुणोत्तराचे जिल्हे - 1.मुंबई                                                                 (838)

                                                 2. मुंबई उपनगर                                                           (857)

                                                 3. ठाणे (880)

*0 ते 6 वयोगटातील स्त्री-पुरुष प्रमाण सर्वाधिक असणारे जिल्हे : 1. गडचिरोली (956)

           2.नंदुरबार (932)

           3.अकोला (900)

           4.नांदेड (897)

*0 ते 6वयोगटातील स्त्री-पुरुष प्रमाण सर्वात कमी असणारे जिल्हे : 1.बीड (801)

                       2.जळगाव (829)

                       3.बुलढाणा (842)

                       4.जालना (847)

                   महाराष्ट्र : साक्षरता 

*साक्षर लोकसंख्या - 8,15,84,290

*निरक्षर लोकसंख्या- 3,08,20,043

*पुरुष साक्षरता प्रमाण - 88.38%

*स्त्री साक्षरता प्रमाण - 75.90%

**ग्रामीण साक्षरता प्रमाण - 77.01%

*ग्रामीण पुरुष साक्षरता - 85.15%

*ग्रामीण स्त्री साक्षरता - 64.80%

*नागरी साक्षरता प्रमाण - 88.69%

*नागरी पुरुष साक्षरता - 92.12%

*नागरी स्त्री साक्षरता - 75.75%

*सर्वाधिक साक्षर जिल्हा - मुंबई उपनगर (89.90%)

*सर्वात कमी साक्षर जिल्हा - नंदूरबार (64.40%)

*सर्वाधिक पुरुष साक्षरतेचा जिल्हा - मुंबई उपनगर

*सर्वात कमी पुरुष साक्षरतेचा जिल्हा - नंदुरबार

*सर्वाधिक स्त्री साक्षरतेचा जिल्हा - मुंबई शहर

*सर्वात कमी स्त्री साक्षरतेचा जिल्हा - नंदुरबार

*पहिला संपूर्ण साक्षर जिल्हा - सिंधुदुर्ग

*दुसरा संपूर्ण साक्षर जिल्हा - वर्धा

________________________________________

*व्यक्ती            -    टोपण नाव/उपाधी 

*मोहनदास करमचंद गांधी - महात्मा, बापू, राष्ट्रपिता 

*ज्योतीबा फुले -                         महात्मा

*खान अब्दुल गफार खान -          सरहद्द गांधी 

*पंडित जवाहरलाल नेहरू -         चाचा 

*डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर - बाबासाहेब 

*रवींद्रनाथ टागोर.     -               गुरुदेव 

*लाला लजपतराय -                  पंजाबचा सिंह 

*लाल बहादूर शास्त्री -               मॅन ऑफ पीस 

*वल्लभभाई पटेल -                 सरदार, पोलादी पुरुष 

*सुभाषचंद्र बोस      -                नेताजी 

*बाळ गंगाधर टिळक -               लोकमान्य 

*दादाभाई नौरोजी -                   पितामह 

*सरोजिनी नायडू -                    भारताची नाईटिंगल 

*इंदिरा गांधी -                          प्रियदर्शिनी 

*डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम - मिसाईल मॅन 

______________________________________________

*कवी आणि त्यांची टोपण नावे*

  कवी                         टोपण नाव 

*नारायण सूर्याजीपंत ठोसर -   रामदास

*कृष्णाजी केशव दामले -         केशवसुत 

*प्रल्हाद केशव अत्रे -               केशवकुमार 

*राम गणेश गडकरी -              गोविंदाग्रज 

*वि.वा. शिरवाडकर -              कुसुमाग्रज 

*त्र्यंबक बापुजी ठोंबरे -            बालकवी 

*शंकर केशव कानेटकर -          गिरीश 

*आत्माराम रावजी देशपांडे -     अनिल 

*दिनकर गंगाधर केळकर -        अज्ञातवासी 

*विनायक जनार्दन करंदीकर -    विनायक 

*नारायण मुरलीधर गुप्ते -           बी 

*चिंतामणी त्र्यंबक खानोलकर -   आरती प्रभू

नोबेल पुरस्कार

सर आल्फ्रेड नोबेल या स्वीडीश शास्त्रज्ञाने डायनामाइट या स्फोटाचा शोध लावला या व्यवसायातून मिळालेल्या संपत्तीचा हिस्सा त्यांनी बाजूला ठेवला व त्या निधीतून मिळणाऱ्या उत्पन्नाद्वारे प्रतिवर्षी साहित्य,शांतता, पदार्थविज्ञान, रसायनशास्त्र,वैद्यकशास्त्र, अर्थशास्त्र या क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान देणाऱ्या व्यक्तीस पुरस्कार देण्यात यावे असे सांगितले.

*नोबेल पुरस्कार दरवर्षी 1 डिसेंबर या मानवी हक्क दिनी स्वीडनची राजधानी स्टॉकहोम येथे दिले जातात 

*शांततेचा नोबेल पुरस्कार नॉर्वेची राजधानी ओस्लो येथे प्रदान केला जातो. 

नोबेल पुरस्कार प्राप्त भारतीय व्यक्ती 

1.रविंद्रनाथ टागोर -       1913- साहित्य 

2.सी. व्ही. रमन  -            1930 - भौतिकशास्त्र 

3.हरगोविंद खुराणा -       1968 - वैदकशास्त्र 

4.मदर तेरेसा    -              1979 - शांतता 

5.सुब्रह्मण्यम चंद्रशेखर- 1983 - भौतिकशास्त्र 

6.अमर्त्यसेन -                   1998 - अर्थशास्त्र

7.व्ही. एस. नायपॉल -      2001 - साहित्य 

8.वेंकटरामन रामकृष्णन - 2009-रसायनशास्त्र 

9.कैलाश सत्यार्थी -           2014 - शांतता 

_________________________________________